Jugoslovenski socijalizam na filmu / Jugoslovenski socijalizam na filmu / Text

Југословенски социјализам на филму /Кинотека #12, децембар 2017.

Isidora Ilić & Boško Prostran

JUGOSLOVENSKI SOCIJALIZAM NA FILMU

 

Žene u socijalizmu

Nakon pobede antifašizma i partizanskog pokreta, posleratni period u čitavoj SFRJ predstavljao je početak masovnih i značajnih društvenih, političkih i ekonomskih promena. One su se odnosile na uspostavljanje samoupravljanja kao radničkog sistema, urbanizaciju ruralnih sredina, industrijalizaciju, izgradnju socijalističkog društva i zemlje koja je bila devastirana ratom. Promene nakon Drugog svetskog rata uticale su i na položaj i prava žena u novoorganizovanoj socijalističkoj državi. Njihovo učešće u Narodno oslobodilačkoj borbi (NOB) bilo je veoma značajno – partizanke i ratnice, bolničarke, kurirke I ilegalke u velikoj meri doprinele su pobedi protiv fašizma. Ravnopravnost s muškarcima koju su osvojile tokom rata, u periodu bratstva i jedinstva bila im je zagarantovana članom 24 prvog Ustava Federativne Narodne Republike Jugoslavije (FNRJ) iz 1946. godine, kada su i formalno dobile pravo glasa. I pre tog ustava, dokumentom „Zadaci i ustrojstvo narodnooslobodilačkih odbora“ ženama je potvrđeno aktivno i pasivno biračko pravo, koje su one koristile već 1941. godine u izborima za narodne odbore. U skladu s pomenutim članom Ustava FNRJ doneto je nekoliko zakona važnih za žene. Zakonom o braku (1946) izjednačen je položaj žena i muškaraca u braku, zakonima iz oblasti porodičnog prava (1947) izjednačena su prava bračne i vanbračne djece, Zakonom o socijalnom osiguranju uvedeno je i osiguranje za sve rizike, što je podrazumevalo i plaćeno porodiljsko odsustvo i ostvarivanje prava na penziju pod istim uslovima i za žene i za muškarce, iako su žene ranije odlazile u penziju. Pravo na abortus omogućeno je zakonom iz 1951, Ustavom iz 1974. garantovano je puno pravo na slobodno rađanje, a od 1977. dozvoljen je abortus bez ikakvih ograničenja do deset nedelja starosti ploda. U tadašnje jugoslovensko zakonodavstvo ugrađene su sve međunarodne konvencije koje se odnose na položaj žene. Sistem zakona utemeljio je sva prava žena na ličnom, porodičnom i političkom planu i garantovao im veće učešće u društvenom, političkom i privrednom životu zemlje.

Antifašistički front žena (AFŽ, 1945–1953) bio je isključivo ženska organizacija za unapređenje položaja žena u društvu. Utemeljen na stavu da su žene ravnopravne s muškarcima u svim oblastima života i rada, AFŽ je radio pod rukovodstvom Komunističke partije Jugoslavije. Prvi kongres AFŽ-a Jugoslavije održan je u junu 1945. u Beogradu i artikulisao je osnovne ciljeve rada: mobilisanje žena radi obnove i humanitarnih aktivnosti I prosvećivanje i opismenjavanje ženske populacije. AFŽ je u posleratnom periodu imao veliku emancipatorsku ulogu – od aktivnog uključivanja žena u društveni i politički život, preko podsticanja da istupe iz dotadašnjih matrica tipičnih za patrijarhalne tradicionalne sredine, do zalaganja za izgradnju obdaništa kako bi dobile mogućnost da se zaposle i steknu ekonomsku samostalnost. Antifašistički front žena gasi se posle Četvrtog kongresa, održanog 1953. godine. Naglašavajući da ženska ravnopravnost predstavlja zajedničko društveno pitanje opšte borbe svih snaga socijalističkog vaspitanja masa i da žene ne treba da se odvajaju u posebne političke organizacije, umesto AFŽ-a stvara se Savez ženskih društava, koji je pod pritiscima od 1959. do 1961. prerastao u Konferenciju za društvenu aktivnost žena. Političko udruživanje velikog broja žena tim postupcima bilo je onemogućeno.

Statistički podaci o učešću socijalističke žene u politici i društvenom životu ukazuju na kontradikciju između teorije i prakse. Ravnopravnost žena zagovarana socijalističkom ideologijom i agitovanjom da žene–radnice uzmu učešće u upravljanju preduzećima i državom, u praksi je nailazila na otpor tradicionalnih predrasuda i patrijarhalnih odnosa. Novi socijalistički poredak nominalno je izjednačio radnike i radnice u plati, ali je i dalje podržavao podelu profesija na tzv. muške i ženske. Prepoznata su dva problema radne prakse socijalističke žene: žene su bile skoncentrisane oko pojedinih profesija i vrlo malo njih nalazilo se na rukovodećim položajima. One su bile većinski radnici u u socijalnim službama, medicini, hotelijerstvu, turizmu, kožnoj i tekstilnoj industriji i osnovnim školama, dok ih je veoma malo bilo među novinarima, profesorima i sudijama.

Ta tendencija može se pratiti i u nauci i umetnosti jugoslovenskog društva. Socijalistička strategija emancipatorske i obrazovne politike ogledala se u tome da i ženama i muškarcima dozvoli da studiraju ono što ih zanima, ali u reprezentacijskom i strukturalnom kontekstu, žene su ideološki i brojčano bile isključene iz sveta koji se odnosio na režiju, scenario, produkciju, jer se te delatnosti smatrale muškim angažmanom. Osnivanje Velike filmske škole u Beogradu (1946-1950) kao početak institucionalnog visokoškolskog obrazovanja filmskih kadrova u novouspostavljenoj socijalističkoj državi, obeležiće četiri generacije studenata glume (ukupno 63 polaznika, od kojih 33 žene) i filmske režije (ukupno 58 polaznika, od kojih samo tri žene). Statistički podaci svedoče o dominarujćem uticaju rodnih predrasuda koji se reprodukuju i na polju kulture, umetnosti i nauke na isti način kao i u drugim profesijama. Kao što se poziv učitiljce, medicinske sestre i doktorke smatra humanim i brižnim, te samim tim pogodnim za ženu, tako se i profesija montažerke razume kao ženi svojstveno zanimanje, po analogiji sa šivenjem i sedenternim (pasivnim) aktivnostima koje “po prirodi stvari” ne odgovaraju muškarcu. Soja Jovanović će biti prva i najpoznatija, ako ne i jedina filmska rediteljka posleratne Jugoslavije koja je pretežno radila filmske adaptacije književnih dela. Sistem kvota, koje su se kao pretpostavka početne neravnopravnosti primenjivale u drugim socijalističkim zemljama, biće zaslužan za filmsku edukaciju i izuzetno važnu produkciju rediteljki poput Marte Mesaroš (Mađarska), Vere Hitilove (Čehoslovačka), Larise Šepitko (SSSR), Agnješke Holand (Poljska) i velikog broja onih manje poznatih koje su edukativnim i namenskim filmovima oblikovale dokumantarni filmski izraz tih kinematografija, istovremeno doprinoseći artikulaciji i reprezentaciji socijalističkih društava, njihove svakodnevice ali i položaja žena-radnica.

Žene su u SFRJ nedvosmisleno dosegle veći stepen emancipacije i ravnopravnosti nego ikada pre. One su svojom borbom, požrtvovanošću i predanošću osvojile socijalizam i same se izborile za prava koja su im nakon Drugog svetskog rata i zakonski data. Njihova borba i socijalistički postulati doveli su i do javnog i političkog zagovaranja ravnopravnosti žena i muškaraca, ali su time istovremeno bili skrajnuti problemi na koje je ukazivala praksa i pokušaji dosledne primene teorije socijalizma. Nauka je zaostajala za životom.

Marksistička teorija o besklasnom društvu nije smatrala borbu polova klasnim pitanjem, niti je rodno pitanje kao pojdinačno moglo zameniti opštu klasnu borbu. Žensko pitanje kao pitanje neravnopravnosti žena redukovano je na klasno pitanje: opšta emancipacija radničke klase znači i emancipaciju pojedinca – čoveka, muškarca i žene. To svođenje ženskog pitanja na klasno pitanje u svakodnevnom iskustvu žena s njihovom stvarnom neravnopravnošću onemogućavalo ih je u osvešćivanju vlastitog bića. Iskustvo, s druge strane, potvrđivalo je da je patrijarhalna (autoritarna) porodica s patrijarhalnim moralom i podelom rada na privatno-javno upravo bila pretpostavka celokupnog proizvođenja života i socijalističkog društva, te da je emancipacija žena ispod nivoa klase kojoj žena nominalno pripada. Žena trpi represiju kao zaposlena žena (radnica u javnom životu) i kao žena (majka, biološko biće u privatnoj sferi).

 

Žensko pitanje i položaj žena u jugoslovenskom filmu

Politička artikulacija pojedinačnog, ženskog interesa u raznim oblicima feminizma negirala je žensko pitanje kao klasno i time izlazila iz mogućnosti teorijskog utemeljenja unutar marksizma. Upravo stoga bilo bi neodgovarajuće primeniti feminističku estetiku, najglasovitije koncipiranu u teoriji Lore Malvi[1] o reprezentaciji žene kao vizuelnom spektaklu, u analizi reprezentacije žene i ženskog pitanja u jugoslovenskim filmovima koji tretiraju savremenost u prve dve faze samoupravnog socijalizma. Nerazvijena materijalna baza jugoslovenske kinematografije, početničko osvajanje filmskog zanata, te socijalistička ideologija, dodatno potkrepljuju to stanovište. Ipak, analiza proizvodnih odnosa, tehničkih podataka i sadržaja samih filmova otkriva dominaciju muškog autorstva i odsustvo reprezentacije žene kao subjekta narativa ili one koja proizvodi diskurs. Konstruisani od strane muških autora i u konačnici redukovani na tradicionalnu dihotomiju device/kurve, moralne/nemoralne, smerne/zavodnice, ženski likovi u jugoslovenskom filmu najčešće su postavljeni na mesto objekta ljubavi ili mržnje I predstavljaju prostitutke, žene „sumnjivog morala“, društvene otpadnice ili tihe, poslušne majke, žene i sestre, politički pasivne i nezainteresovane. Kao osnovni tipovi žena javljaju se: majka u crnini, prostitutka, pevačica, “slobodna” djevojka. Žensko telo često je infantilizovano, poniženo, premlaćeno, mrtvo, maternalizirano, a silovanje je jedan od najčešćih motiva u jugoslovenskom filmu krajem šesdesetih godina.

Većina ženskih likova jugoslovenskih igranih filmova ne govori o svakodnevnim iskustvima žene u javnom ili privatnom prostoru, niti projektuje realističke slike žena. Redak primer je film Živa istina (Filmski Autorski Studio (FAS), 1972) Tomislava Radića, u kojem pratimo svakodnevicu glumice koja bezuspešno traži posao. Pozitivan primer reprezentacije žene u njenoj odgovornoj društvenoj funkciji svakako je Službeni položaj Fadila Hadžića (Avala film, 1964), u kome Marija (Olivera Marković), kao članica upravnog odbora prva primećuje nepravilnosti u poslovanju preduzeća. Slika radnice-udarnice-rudarke u liku Stevke (Slike iz života udarnika, 1972), koja radi iste poslove kao muškarac, dekonstruiše tezu da “priroda žene”, kao biološkog bića i kao majke, onemogućava ženinu samoaktualizaciju u javnom životu.

Ženski likovi koji deluju osnažujuće i emancipatorski upravo su u filmovima decembarskog ciklusa. U Zemljacima (Avala film, 1963) Zdravka Randića, mlada devojka Jana dolazi u Banat s grupom seljaka, sezonskih radnika iz Bosne. Promena kulturnog miljea uticaće na njenu transformaciju – ona se zaljubljuje u Nikolu, I odbacivši običaje i zakone kraja iz kojeg je došla, napušta verenika. Reprezentacija početaka ženske emancipacije, koja se ogleda u odbacivanju tradicinalnih predrasuda i običaja, te u aktivnom učešću u izgradnji novog društva, projektovaće i lik Malene (Prekobrojna, 1962) i lik seljanke Mare (Jezero, 1950). Oba lika emanacipuju se i kroz obrazovanje koje novo socijalističko društvo omogućava ženama kako bi što pre stekle ekonomsku samostalnost. Minjino osamostaljnje u filmu Jovana Živanovića Čudna devojka (Avala film, 1962) upravo počiva na ekonomskoj pretpostavci, zahvaljujući kojoj žena preuzima tradicionalno mušku ulogu hranitelja i počinje da izdržava muškarca kojeg voli. Taj narativ kao da se ponavlja i dalje razvija u filmu Krešimira Golika Živjeti od ljubavi (Croatia Film, 1973), u kojem istoimena junakinja za poslom odlazi na selo da bi svojim zaradom omogućila mužu da dovrši studiranje.

Ljubav je pokretač transformacije ženskog lika u sva tri filma, u kojima se ponavlja tradicionalna matrica o ženi koja žrtvuje sve za ljubav. Narativna shema predstavlja put ženskih likova koji ih vodi do transformacije i odbacivanja tradiconalnih predrasuda. Prelomni trenutak, tj. početak emancipacije, predstavlja i kraj svakog od ova tri filma. Aktivno emancipovanje ženskih likova, podržano društvenim sistemom i socijalističkom ideologijom, donekle transformiše i druge likove. Film koji bi prikazao život, dan i lik ove i ovako emancipovane žene nikada nismo dobili.

 

 

[1] Lora Malvi u tekstu „Vizuelno zadovoljstvo i narativni film“ denuncira moduse kinematografske percepcije kao konvencionalni režim koji produkuje specifično mušku politiku želje. Malvijeva smatra da film, pre svega holivudski, u svojoj narativnoj strukturi produkuje fascinaciju želje posmatrača, odnosno vizuelno zadovoljstvo u gledanju slike žene, i time objektivizira telo žene (skopofilija), putem kojeg se reprodukuje dominantni patrijahalni poredak.

 

„Jugoslovenski socijalizam na filmu” je istraživačko-obrazovni projekat koji organizuju udruženje Transimage iz Beograda i Rosa Luxemburg Stiftung Southeast Europe, uz podršku Jugoslovenske kinoteke i Rosa Luxemburg Stiftung Southeast Europe. Javni deo programa u vidu predavanja i programacije filmova realizuje se od septembra do decembra 2017. godine u Jugoslovenskoj kinoteci u Beogradu.

 

Ovaj tekst ili njeni delovi mogu se slobodno koristiti uz navođenje izvora.

Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-NC-SA 3.0)

Unknown

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s